Nếu bạn bỏ lỡ những bài viết hay nhất gần đây:
“The collapse of the rial is not a sudden event. It is the gradual loss of confidence in money as a store of value - because the plumbing that connects Iran to global liquidity has been systematically shut down.”
“Sự sụp đổ của đồng rial không phải là một biến cố đột ngột. Nó là quá trình mất dần niềm tin vào tiền tệ như một công cụ lưu trữ giá trị - bởi các mạch dẫn kết nối Iran với thanh khoản toàn cầu đã bị khóa lại một cách có hệ thống.”
- Christian Odendahl, Kinh tế gia trưởng tại European Policy Centre
Có những nền kinh tế không sụp đổ vì tăng trưởng âm, cũng không gãy vì một cú sốc tức thời. Chúng suy thoái theo một cách nguy hiểm hơn: tiền tệ dần rời khỏi hệ thống niềm tin trước khi bất kỳ chỉ số vĩ mô nào chạm đáy.
Iran năm 2026 không đứng trước một “khủng hoảng” theo nghĩa quen thuộc. Nền kinh tế này đang vận hành trong một trạng thái khác hẳn: các cơ chế tiền tệ vẫn tồn tại về hình thức, nhưng đã mất chức năng điều phối thực. Đồng tiền vẫn lưu thông, ngân hàng vẫn mở cửa, chính sách vẫn được ban hành - nhưng niềm tin liên thời gian đã biến mất.
Trong các mô hình kinh tế chuẩn, khủng hoảng thường bắt đầu từ tăng trưởng, từ tài khóa, hoặc từ hệ thống ngân hàng. Nhưng với Iran, điểm gãy xuất hiện sớm hơn: ở khả năng giữ giá trị của tiền giữa các kỳ, ở quyền truy cập vào thanh khoản ngoại tệ, và ở mối liên kết giữa nội tệ với hệ thống định giá toàn cầu.
Thoạt nhìn, những gì diễn ra trong năm 2025 có thể bị quy về “bất ổn chính trị”, “trừng phạt” hay “tỷ giá mất kiểm soát”. Nhưng cách đọc đó bỏ qua yếu tố cốt lõi: đây không phải là phản ứng của thị trường trước một cú sốc, mà là kết cục của một cấu trúc tiền tệ đã ngừng vận hành từ trước.
Khi USD không còn lưu chuyển như một hệ tuần hoàn, tỷ giá không còn là giá của tiền, mà là phí truy cập vào thanh khoản. Khi dự trữ ngoại hối tồn tại trên bảng cân đối nhưng không thể kích hoạt, chính sách tiền tệ mất vai trò dẫn dắt. Và khi tiền không còn giữ được giá trị theo thời gian, nền kinh tế không còn vận hành bằng tín hiệu - mà bằng phản xạ sinh tồn.
Trong trạng thái đó, lạm phát không phải là một biến số cần giải thích. Nó là hệ quả cơ học. Biểu tình không phải là nguyên nhân của khủng hoảng. Nó là chỉ báo trễ (lagging indicator). Và bất ổn xã hội không cần được kích động. Nó xuất hiện khi thu nhập danh nghĩa không còn tương thích với chi phí sinh hoạt thực.
Bài viết này không tiếp cận Iran dưới góc nhìn chính trị, cũng không dưới một cú sốc thị trường ngắn hạn. Mình mong muốn tiếp cận Iran dưới góc nhìn của hệ thống tiền tệ đã mất neo, nơi mọi biến số vĩ mô còn lại chỉ phản ánh hậu quả.
Trong bài viết ngày hôm nay, Viethustler sẽ đi qua bảy phần sau:
Phần I – Khi thiếu USD biến tiền tệ thành phản xạ
Phần II – USD không chỉ là tỷ giá, mà là hệ tuần hoàn thanh khoản
Phần III – Khi tiền tệ bị kéo thành tài khóa ngụy trang
Phần IV – Đa tỷ giá, kinh tế ngầm và sự tan rã của tín hiệu
Phần V – Dollar shortage: Cơ chế tan rã của một đế chế
Phần VI – Crypto: Giải pháp có giới hạn thanh khoản
Kết luận không nhằm dự báo Iran sẽ “sụp đổ” khi nào, hay theo kịch bản nào. Nó nhằm chỉ ra một quy luật mang tính hệ thống: một nền kinh tế có thể tồn tại rất lâu sau khi tiền tệ đã mất chức năng, nhưng nó sẽ vận hành trong trạng thái ngày càng khó đảo ngược.
