Nếu bạn bỏ lỡ những bài viết hay nhất gần đây:
The logic of Dutch Disease requires that we undo our successes in order to depreciate our currency. Taken to its natural conclusion, this logic dictates that we shut down the oil sands, abandon our resource wealth, have high and variable inflation, run large fiscal deficits and diminish our financial sector.
- Mark Carney, Thủ tướng Canada, phát biểu về Hội chứng Hà Lan tại Global Economies Round Table, Calgary, tháng 7/2012, trong thời gian giữ chức Thống đốc Ngân hàng Trung ương Canada.
Trong tư duy kinh tế phổ thông, tài nguyên thiên nhiên thường được xem là một lợi thế hiển nhiên. Dầu mỏ, khí đốt, khoáng sản, tất cả đều được mặc định là “điểm cộng”: cho tăng trưởng, cho ngân sách, cho vị thế địa–kinh tế của một quốc gia. Một nền kinh tế sở hữu trữ lượng tài nguyên lớn, theo logic trực giác, dường như đã có sẵn một nền móng thuận lợi hơn phần còn lại của thế giới.
Nhưng lịch sử kinh tế hiện đại liên tục đưa ra một nghịch lý khó chịu: rất nhiều quốc gia giàu tài nguyên lại không giàu năng lực, thậm chí suy yếu nhanh hơn những nền kinh tế không có gì ngoài lao động, kỷ luật và thể chế. Từ Mỹ Latinh, châu Phi cho tới Trung Đông, tài nguyên - thay vì trở thành bệ phóng - thường đi kèm với trì trệ sản xuất, bất ổn vĩ mô và suy thoái thể chế kéo dài.
Hiện tượng đó không phải là ngẫu nhiên, cũng không phải là một “lời nguyền” mơ hồ mang tính định mệnh. Nó có tên gọi rõ ràng trong kinh tế học: Hội chứng Hà Lan (Dutch Disease) - một cơ chế trong đó chính dòng tiền “dễ kiếm” từ tài nguyên làm méo mó tỷ giá, bóp nghẹt sản xuất nội địa, và từng bước rút cạn năng lực cạnh tranh của nền kinh tế.
Cốt lõi của Hội chứng Hà Lan không nằm ở việc một quốc gia có tài nguyên hay không, mà nằm ở cách tài nguyên làm sai lệch các tín hiệu kinh tế và chính trị. Khi ngoại tệ chảy vào mạnh, đồng nội tệ lên giá, nhập khẩu trở nên rẻ bất thường, còn sản xuất trong nước mất dần lý do tồn tại. Ở giai đoạn đầu, tăng trưởng và tiêu dùng có thể rất ấn tượng. Nhưng bên dưới bề mặt đó, nền kinh tế đang đánh đổi năng lực dài hạn lấy sự dễ chịu ngắn hạn.
Nguy hiểm hơn, tài nguyên không chỉ làm méo cấu trúc kinh tế - nó còn làm méo hành vi của nhà nước. Khi ngân sách được tài trợ trực tiếp từ xuất khẩu dầu mỏ thay vì từ thuế của xã hội, nhà nước có thể tạm thời vận hành mà không cần một nền sản xuất khỏe mạnh, không cần cải cách khó khăn, và không cần chịu áp lực phản hồi liên tục từ khu vực tư nhân. Chính ở điểm này, tài nguyên trở thành phép thử thể chế, đúng như cách Acemoglu đã mô tả.
Venezuela là trường hợp điển hình - và cũng là trường hợp cực đoan nhất - của phép thử đó. Không phải vì quốc gia này thiếu dầu, mà vì dầu mỏ đã được sử dụng để thay thế cho năng lực quản trị, để trì hoãn điều chỉnh cấu trúc, và để duy trì một mô hình quyền lực ngày càng tách rời khỏi nền kinh tế thực. Hội chứng Hà Lan, trong trường hợp Venezuela, không dừng lại ở mất cân đối tỷ giá hay suy yếu sản xuất. Nó phát triển thành một chuỗi phản ứng dây chuyền: từ phụ thuộc dầu mỏ, sang sụp đổ doanh nghiệp quốc gia, sang khủng hoảng tiền tệ, và cuối cùng là khủng hoảng niềm tin của nhà nước.
Bài viết này không tiếp cận Venezuela như một bi kịch đạo đức, cũng không xem đây là một thất bại “ngoại lệ”. Bài viết này nhìn Venezuela như một case study kinh tế–thể chế hoàn chỉnh, nơi Hội chứng Hà Lan bộc lộ toàn bộ sức tàn phá của nó khi gặp một nhà nước thiếu khả năng tự điều chỉnh trong thời kỳ thuận lợi.
Trong bài viết ngày hôm nay, Viet Hustler sẽ đi qua sáu phần phân tích chính:
Phần I – Hội chứng Hà Lan: khi giàu tài nguyên không đồng nghĩa giàu năng lực
Phần II – Venezuela: khi dầu mỏ trở thành trục duy nhất của nền kinh tế
Phần III – PDVSA: từ tài sản quốc gia đến “cây ATM” chính trị
Phần IV – Từ thâm hụt đến siêu lạm phát: khi in tiền thay thế cải cách
Phần V – Khi nhà nước đánh mất niềm tin: kiểm soát giá, khan hiếm và quyền lực phân phối
Phần VI – Từ nhà nước dầu mỏ đến nhà nước khai thác: khi thể chế bị tội phạm hóa
Mục tiêu cuối cùng của bài viết không phải là kết luận rằng tài nguyên là “xấu”, mà là làm rõ một sự thật khó chịu hơn: tài nguyên chỉ là lợi thế nếu nhà nước đủ năng lực để không lệ thuộc vào nó. Venezuela thất bại không vì thiếu cơ hội, mà vì đã dùng cơ hội để trì hoãn thay đổi, cho đến khi mọi lựa chọn còn lại đều mang tính cưỡng ép và tổn hại sâu sắc hơn rất nhiều.
Bình luận (2)
Thank you Ryan vì một bài viết chất lượng nữa. Mình rất thích các bài viết của Ryan vì rất dài và “phê” :D
Mình cảm ơn bạn ạ
Đăng nhập để bình luận